การเข้าร่วมการประชุมกฎหมายโลก (World Law Congress) ประจำปี ๒๐๒๕ ระหว่างวันที่ ๔ - ๖ พฤษภาคม ๒๕๖๘ ณ กรุงซานโตโดมิงโก สาธารณรัฐโดมินิกัน

นายนครินทร์ เมฆไตรรัตน์ ประธานศาลรัฐธรรมนูญ ในฐานะประธานสมาคมศาลรัฐธรรมนูญและสถาบันเทียบเท่าแห่งเอเชีย (AACC) มอบหมายให้นายนภดล เทพพิทักษ์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ เป็นหัวหน้าคณะผู้แทนศาลรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย และสมาคม AACC พร้อมด้วย นายอุดม สิทธิวิรัชธรรม ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ เข้าร่วมการประชุมกฎหมายโลก (World Law Congress) ประจำปี 2025 ณ กรุงซานโตโดมิงโก สาธารณรัฐโดมินิกัน โดยการประชุมจัดขึ้นระหว่างวันที่ 4 - 6 พฤษภาคม 2568 ในโอกาสนี้ นายสุรพล มณีพงษ์ เลขานุการตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ได้เข้าร่วมการประชุมดังกล่าวด้วย

ทั้งนี้ ในระหว่างการประชุม นายนภดล เทพพิทักษ์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ได้พบและสนทนากับนายเอนริเก้ อาร์นัลโด อัลคูบิยา ประธานการประชุมตุลาการศาลรัฐธรรมนูญภูมิภาคไอเบอโร - อเมริกา (CIJC) โดย CICJ เป็นองค์กรความร่วมมือทางรัฐธรรมนูญของภูมิภาคไอเบอโร - อเมริกา ซึ่งได้ร่วมลงนามในบันทึกความเข้าใจว่าด้วยความร่วมมือ (MOU) ระหว่าง AACC และ CICJ เมื่อวันพฤหัสบดีที่ 19 กันยายน 2567 ณ กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย

สำหรับการประชุมกฎหมายโลก ปี 2025 (World Law Congress 2025) เป็นเวทีการประชุมที่ดำเนินงานโดยภาคประชาสังคม ได้รับการสนับสนุนทางการเงินจากองค์กรที่ไม่แสวงหาผลกำไรและองค์กรเอกชนด้านกฎหมายต่าง ๆ อาทิ สมาคมนักกฎหมายโลก (World Jurist Association - WJA) ซึ่งเป็นองค์กรผู้สนับสนุนหลักที่มีสถานะที่ปรึกษาพิเศษให้แก่สหประชาชาติ มูลนิธิกฎหมายโลก (World Law Foundation - WLF) เป็นมูลนิธิจดทะเบียนในราชอาณาจักรสเปน และมูลนิธิคอนราด อเดนาวร์ (Konrad-Adenauer-Stiftung - KAS) มูลนิธิจดทะเบียนในสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีที่ให้การสนับสนุนงานด้านกฎหมายและงานนิติบัญญัติในประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก เป็นต้น

เวทีการประชุมครั้งนี้นับเป็นโอกาสอันดีที่เปิดโอกาสให้ผู้พิพากษาและตุลาการจากประเทศต่าง ๆ รวมทั้งบุคลากรในวงการกฎหมาย เช่น นักวิชาการ และผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมและการพิทักษ์สิทธิมนุษยชน ได้เข้าร่วมประชุม เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ แนวปฏิบัติที่ดี และประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องกับรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน โดยได้รับเกียรติจากองค์ปาฐกประมาณ 57 ท่าน จากภูมิภาคต่าง ๆ ทั่วโลก นำเสนอและบรรยายในหัวข้อต่าง ๆ อาทิ ผู้พิพากษาศาลฎีกา ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นักวิชาการและนักวิจัยจากสถาบันอุดมศึกษาชั้นนำ รวมทั้งผู้บริหารและเจ้าหน้าที่ระดับสูงจากองค์การต่าง ๆ ในระดับนานาชาติ ภายใต้หัวข้อการประชุม จำนวน 56 หัวข้อ โดยมีหัวข้อที่มีสาระสำคัญเกี่ยวข้องกับประเด็นทางรัฐธรรมนูญ จำนวน 12 หัวข้อ อาทิ หลักการสากลของรัฐธรรมนูญ (Constitutional Universal Principles) ความเป็นอิสระของผู้พิพากษาและตุลาการ รวมทั้งความปลอดภัยส่วนบุคคลของผู้พิพากษาและตุลาการ (Judicial Independence and Personal Safety) การตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมาย (Reviewing the Constitutionality of Laws) ความสัมพันธ์ระหว่างศาลรัฐธรรมนูญและศาลอื่น ๆ (Interrelations Between Constitutional and Ordinary Courts) และความยุติธรรมทางรัฐธรรมนูญในมุมมองเปรียบเทียบ (Constitutional Justice in a Comparative View) เป็นต้น

นอกจากนี้ การประชุมยังมีบทบาทสำคัญในการช่วยส่งเสริมองค์กรภาครัฐที่ดำเนินงานด้านกฎหมาย หลักนิติธรรม และสิทธิมนุษยชน ทั้งในระดับนานาชาติและระดับภูมิภาคให้มีประสิทธิภาพและครอบคลุมมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งการดำเนินงานของคณะกรรมาธิการยุโรปเพื่อประชาธิปไตยผ่านกฎหมาย หรือคณะกรรมาธิการเวนิส (European Commission for Democracy through Law, Venice Commission) ตลอดจนองค์กรความร่วมมือทางรัฐธรรมนูญและกฎหมายระดับภูมิภาค เช่น AACC หรือ CIJC เป็นต้นซึ่งในการประชุมครั้งนี้ องค์ปาฐกจากประเทศและองค์กรต่าง ๆ ได้นำเสนอและอ้างอิงผลการศึกษาวิจัยและข้อแนะนำของคณะกรรมาธิการเวนิสประกอบการบรรยายด้วย ดังนั้น ผลจากการประชุมในครั้งนี้จึงก่อให้เกิดประโยชน์อย่างกว้างขวาง รวมทั้งเป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่ผู้เข้าร่วมประชุม ซึ่งรวมถึงคณะผู้แทนศาลรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยและสมาคม AACC ที่ได้แลกเปลี่ยนข้อมูลองค์ความรู้ต่าง ๆ ตลอดจนพิจารณานำข้อมูลที่ได้รับมาปรับใช้ในการดำเนินงานด้านการพิจารณาวินิจฉัยคดี กระบวนการยุติธรรม และการพิทักษ์สิทธิมนุษยชน

ในการนี้ สามารถสรุปสาระสำคัญของการประชุมได้เป็นประเด็นต่าง ๆ ดังนี้

1. หน้าที่สำคัญของฝ่ายตุลาการ

แม้การจัดระบบฝ่ายตุลาการในแต่ละประเทศอาจมีลักษณะแตกต่างกันตามแนวคิดการจัดระบบศาล บางประเทศอาจใช้ระบบอังกฤษที่ฝ่ายตุลาการมีลักษณะรวมศูนย์ (Centralisation) โดยมีศาลยุติธรรมเป็นศาลเพียงหนึ่งเดียวที่มีเขตอำนาจพิจารณาพิพากษาอรรถคดีต่าง ๆ และแบ่งระดับชั้นของศาลในรูปแบบศาลคู่ เพื่อให้ศาลสูงมีอำนาจกลั่นกรองคำพิพากษาของศาลล่าง และมีศาลฎีกาเป็นศาลสูงสุดของรัฐ ในขณะที่บางประเทศอาจใช้ระบบของภาคพื้นทวีปยุโรป ซึ่งแบ่งศาลออกเป็นศาลต่าง ๆ ในลักษณะคู่ขนาน (Decentralisation) แต่ละศาลมีเขตอำนาจเฉพาะในแต่ละด้าน อาทิ ศาลรัฐธรรมนูญมีเขตอำนาจพิจารณาวินิจฉัยคดีรัฐธรรมนูญซึ่งเป็นคดีเกี่ยวกับปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมาย ศาลปกครองมีเขตอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีปกครองซึ่งเป็นปัญหาข้อพิพาทเกี่ยกับการใช้อำนาจทางปกครองของเจ้าหน้าที่รัฐ หรือศาลยุติธรรมที่มีเขตอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีทั้งปวงที่ไม่อยู่ในเขตอำนาจของศาลอื่น เป็นต้น โดยในระบบศาลคู่ขนาน ศาลแต่ละศาลอาจกำหนดให้มีศาลสูงและศาลล่างในรูปแบบศาลคู่ เพื่อกลั่นกรองตรวจสอบคำพิพากษา หรืออาจกำหนดให้มีศาลเพียงชั้นเดียวก็ได้ นอกจากนี้ ในแต่ละศาล จะมีศาลสูงสุดภายในองคาพยพของตน ในระบบนี้รัฐจึงไม่มีศาลสูงสุดเพียงหนึ่งเดียว

อย่างไรก็ตาม แม้การจัดระบบฝ่ายตุลาการของแต่ละประเทศจะมีลักษณะแตกต่างกัน แต่หน้าที่สำคัญที่ฝ่ายตุลาการในทุกระบบล้วนมีความรับผิดชอบเช่นเดียวกัน คือ การทำหน้าที่เป็นองค์กรสุดท้ายในการพิพากษาหรือวินิจฉัยปัญหาข้อพิพาทต่าง ๆ (the last resort) เพื่อคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน และธำรงความยุติธรรมอันจะก่อให้เกิดความสงบสันติสุขขึ้นแก่สังคม

2. ความสำคัญของการพิจารณาวินิจฉัยเพื่อพิทักษ์ความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญ
และความสำคัญของความเป็นอิสระของผู้พิพากษาและตุลาการ

สำหรับคดีรัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นการพิจารณาวินิจฉัยของศาลเพื่อตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของบทบัญญัติแห่งกฎหมายหรือร่างกฎหมาย ทั้งที่เป็นการตรวจสอบในรูปแบบนามธรรม (abstract review) กล่าวคือ การตรวจสอบปัญหาว่าบทบัญญัติแห่งกฎหมายหรือร่างกฎหมายขัดหรือแย้งต่อบทบัญญัติรัฐธรรมนูญ หรือไม่ โดยยังไม่มีประเด็นพิพาทเกิดขึ้นซึ่งจะต้องใช้บังคับบทบัญญัติแห่งกฎหมายดังกล่าวแก่คดีใดคดีหนึ่ง หรือการตรวจสอบในรูปแบบรูปธรรม (concrete review) อันเป็นกรณีการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่จะใช้บังคับในคดีใดคดีหนึ่ง นั้น นับเป็นหน้าที่ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งของศาลที่มีต่อรัฐ ประชาชน และสังคม เนื่องจากการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญดังกล่าวนี้มีความเกี่ยวข้องกับการพิทักษ์ความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในการปกครองโดยกฎหมายตามหลักนิติธรรม เพราะรัฐธรรมนูญเป็นเอกสารทางกฎหมายที่บัญญัติโครงสร้างทางการเมืองการปกครองของประเทศ รวมทั้งบัญญัติรับรองและคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน ทำให้ผู้มีอำนาจไม่สามารถใช้อำนาจได้ตามอำเภอใจแบบรวมศูนย์อำนาจในทางที่จะส่งผลกระทบต่อความสงบเรียบร้อยของสังคม หรือส่งผลกระทบต่อการป้องกันการทุจริตและประพฤติมิชอบ หรือส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชน ด้วยเหตุนี้ การพิทักษ์ความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญมิให้บทบัญญัติแห่งกฎหมายหรือร่างกฎหมายใดขัดหรือแย้งได้ จึงเป็นหน้าที่สำคัญที่ศาลจะต้องดำเนินการให้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อให้ผู้ใช้อำนาจรัฐและองคาพยพทุกองคาพยพของรัฐดำเนินการต่าง ๆ ตามกลไกของหน้าที่และอำนาจที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญและกฎหมาย อันจะเป็นหลักประกันได้ว่า ผู้มีอำนาจหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐจะไม่กระทำการใด ๆ ตามความพึงพอใจโดยไม่ชอบธรรม และไม่อาจกระทำการใดที่จะละเมิดต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชนได้

ในการนี้ เพื่อสนับสนุนให้ฝ่ายตุลาการสามารถทำหน้าที่ในการพิทักษ์ความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญ รวมทั้งการผดุงความยุติธรรมตามหลักนิติธรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผู้พิพากษาและตุลาการจึงจำเป็นต้องได้รับการประกันความเป็นอิสระในการทำหน้าที่ โดยองค์ประกอบที่จะส่งเสริมและสนับสนุนความเป็นอิสระของศาล มีดังนี้

ประการแรก ฝ่ายตุลาการต้องเป็นสถาบันศาลที่มีความมั่นคง (institutionalisation) เพื่อที่จะสามารถปฏิบัติหน้าที่ได้โดยปราศจากอิทธิพลหรือการแทรกแซงจากฝ่ายหรือบุคคลใด ๆ รวมทั้งผู้พิพากษาและตุลาการต้องปฏิบัติหน้าที่ในการพิจารณาพิพากษาหรือวินิจฉัยอรรถคดีให้เป็นไปตามที่รัฐธรรมนูญและกฎหมายบัญญัติอย่างโปร่งใสและสอดคล้องกับหลักนิติธรรม

ประการที่สอง ในการพิจารณาพิพากษาหรือวินิจฉัยอรรถคดี นั้น ผู้พิพากษาและตุลาการต้องได้รับความเคารพในศักดิ์ศรี (dignity) เพื่อที่จะสามารถปฏิบัติหน้าที่อำนวยความยุติธรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผลแห่งคำพิพากษาหรือคำวินิจฉัยมีความศักดิ์สิทธิ์ มีการปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด เพราะมิเช่นนั้นย่อมส่งผลกระทบต่อผลบังคับของคำพิพากษาหรือคำวินิจฉัยซึ่งจะทำให้สังคมเกิดความวุ่นวาย ปราศจากข้อยุติในประเด็นพิพาทต่าง ๆ

ประการที่สาม ผู้พิพากษาและตุลาการต้องมีความซื่อสัตย์ (integrity) กล่าวคือ ผู้พิพากษาและตุลาการต้องยึดมั่นในหลักจริยธรรม ความเป็นกลาง และปฏิบัติหน้าที่ในการพิจารณาพิพากษาหรือวินิจฉัยอรรถคดีตามบทบัญญัติรัฐธรรมนูญและกฎหมาย โดยไม่เกรงกลัวต่ออิทธิพลใด ๆ รวมทั้งต้องปราศจากอคติหรือผลประโยชน์ส่วนตัว เพื่อให้สังคมและสาธารณะไว้วางใจและเชื่อมั่นต่อการปฏิบัติหน้าที่ของผู้พิพากษาหรือตุลาการ รวมทั้งระบบกฎหมายและกระบวนการยุติธรรม

ประการที่สี่ ศาลต้องได้รับการประกันความเป็นอิสระ โดยฝ่ายใดหรือผู้ใดจะใช้อิทธิพลหรือแทรกแซงศาลในการปฏิบัติหน้าที่ตามที่รัฐธรรมนูญและกฎหมายบัญญัติมิได้ ทั้งนี้ เพื่อเป้าหมายสูงสุด คือ ผลแห่งคำพิพากษาหรือคำวินิจฉัยได้รับการเคารพเป็นที่ยุติ ประชาชนและสังคมได้รับการพิทักษ์ความยุติธรรม สังคมบังเกิดความสงบสุขบนพื้นฐานของความเป็นธรรม

3. องค์ประกอบสำหรับการปรับใช้และดำเนินการตามหลักนิติธรรม

หลักนิติธรรม (rule of law) เป็นหลักการที่มีความสำคัญอย่างยิ่งทางกฎหมาย เนื่องจากหลักนิติธรรมเป็นหลักการพื้นฐานแห่งความถูกต้องชอบธรรมในระบบกฎหมายทุกระบบ บทบัญญัติแห่งกฎหมายทุกระดับชั้น ทั้งกฎหมายในรัฐและกฎหมายระหว่างประเทศ ตลอดจนกระบวนการยุติธรรมทุกขั้นตอน ในการนี้ คณะกรรมาธิการเพื่อประชาธิปไตยผ่านกฎหมายแห่งสภายุโรป (European Commission for Democracy through Law) หรือคณะกรรมาธิการเวนิส (Venice Commission) จึงได้จัดทำองค์ประกอบสำหรับการปรับใช้และดำเนินการตามหลักนิติธรรม โดยมีรายละเอียด ดังนี้

ประการที่หนึ่ง หลักความชอบด้วยกฎหมาย (Legality)

สืบเนื่องจากการปกครองที่ถูกต้องชอบธรรม คือ การปกครองโดยกฎหมาย เพราะกฎหมายเป็นกฎเกณฑ์ลายลักษณ์อักษรที่ไม่เปลี่ยนแปลงไปตามอำเภอใจของผู้มีอำนาจ ด้วยเหตุนี้ องค์ประกอบประการแรกของหลักนิติธรรม จึงได้แก่หลักความชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งให้ความสำคัญกับความเป็นใหญ่ของกฎหมาย โดยในการปกครอง กฎหมายถือเป็นกฎเกณฑ์สูงสุดที่ผูกพันทุกภาคส่วนของสังคม ทั้งหน่วยงานของรัฐ เอกชน และปัจเจกชน ดังนั้น ทุกภาคส่วนของสังคมจึงมีหน้าที่ต้องปฏิบัติตามกฎหมาย เช่น การทำหน้าที่ของฝ่ายบริหารหรือการกระทำทางปกครองของเจ้าหน้าที่รัฐจะต้องเป็นไปโดยสอดคล้องกับบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ให้อำนาจ หรือการตรากฎหมายของฝ่ายนิติบัญญัติจะต้องไม่ขัดหรือแย้งต่อบทบัญญัติรัฐธรรมนูญซึ่งเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐ เป็นต้น นอกจากนี้ การบังคับใช้กฎหมายจะต้องปราศจากการเลือกปฏิบัติตามหลักการความเสมอภาคภายใต้กฎหมาย

ประการที่สอง ความมั่งคงแห่งนิติฐานะของกฎหมาย (Legal Certainty)

กฎหมายเป็นบทบัญญัติที่ใช้บังคับเป็นการทั่วไปในสังคม จึงต้องมีความชัดเจนและคาดการณ์ได้ ไม่แปรเปลี่ยนไปตามอำเภอใจของผู้ปกครอง การแก้ไขเพิ่มเติมหรือปรับปรุงกฎหมายต้องกระทำโดยองค์กรที่กฎหมายให้อำนาจไว้อย่างชัดเจนและเป็นไปตามกระบวนการที่กฎหมายบัญญัติ นอกจากนี้ กฎหมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กฎหมายอาญา ต้องไม่มีผลย้อนหลัง ส่วนการทำหน้าที่ของฝ่ายตุลาการ การพิจารณาพิพากษาหรือวินิจฉัยอรรถคดีของศาลจะต้องเป็นไปด้วยความโปร่งใสและเปิดเผยต่อสาธารณะ และประการสำคัญคำพิพากษาหรือคำวินิจฉัยของศาลต้องมีผลผูกพันให้ต้องปฏิบัติตาม ทั้งแก่คู่กรณีในคดีอาญาและคดีแพ่ง และผูกพันแก่ทุกองค์กรในคดีรัฐธรรมนูญ

ประการที่สาม การป้องกันการใช้อำนาจในทางที่ผิด (Prevention of Abuse of Powers)

การใช้อำนาจของผู้ใช้อำนาจรัฐ ไม่ว่าจะเป็นการใช้อำนาจมหาชนหรืออำนาจปกครอง จะต้องเป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติให้อำนาจไว้เท่านั้น การกระทำตามอำเภอใจย่อมไม่ชอบด้วยหลักนิติธรรม ในการนี้ จำเป็นต้องมีกลไกและกระบวนการป้องกัน แก้ไข และเยียวยา การใช้อำนาจที่ไม่เป็นธรรม ไม่สอดคล้องกับบทบัญญัติแห่งกฎหมาย เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้การใช้บังคับกฎหมายมีความชอบธรรม และกฎหมายมีความศักดิ์สิทธิ์ ได้รับการยอมรับและเชื่อมั่นจากทุกภาคส่วนอย่างแท้จริง ซึ่งกลไกและกระบวนการดังกล่าว มีอาทิ การแบ่งแยกและถ่วงดุลอำนาจระหว่างองค์กรที่ใช้อำนาจอธิปไตย การให้ศาลมีเขตอำนาจตรวจสอบการกระทำทางปกครอง หรือการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของบทบัญญัติแห่งกฎหมายมิให้ขัดหรือแย้งต่อบทบัญญัติรัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นกฎหมายสูงสุด เป็นต้น

ประการที่สี่ ความเสมอภาคภายใต้ตามกฎหมายและการไม่เลือกปฏิบัติ (Equality Before the Law and Non-Discrimination)

หลักความเสมอภาคและการไม่เลือกปฏิบัติ ไม่ว่าด้วยเหตุแห่งเชื้อชาติ เพศ ศาสนา หรือเหตุอื่นใด นับเป็นหลักการพื้นฐานประการหนึ่งของหลักนิติธรรม ดังนั้น การใช้บังคับกฎหมายจึงต้องเป็นไปโดยเท่าเทียมกันอย่างเสมอภาค ซึ่งนอกจากจะส่งเสริมให้สังคมมีความยุติธรรมและสงบสุขแล้ว ยังจะช่วยสนับสนุนให้กฎหมายมีความศักดิ์สิทธิ์ สมาชิกทุกภาคส่วนของสังคมยอมรับและปฏิบัติตามด้วย

ประการที่ห้า การเข้าถึงความยุติธรรม (Access to Justice)

การเข้าถึงความยุติธรรมเป็นการใช้สิทธิตามกระบวนการทางกฎหมาย เมื่อบุคคลหรือองค์กรถูกล่วงละเมิดสิทธิหรือได้รับความไม่เป็นธรรม ดังนั้น การเข้าถึงความยุติธรรมได้อย่างเหมาะสมจึงเป็นองค์ประกอบที่สำคัญของหลักนิติธรรม เพื่อที่บุคคลหรือองค์กรดังกล่าวจะสามารถเรียกร้องความเป็นธรรม และได้รับการเยียวยาจากการกระทำที่ไม่ถูกต้องชอบธรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยการเข้าถึงความยุติธรรมที่เหมาะสมจะเกิดขึ้นได้เมื่อองค์กรในกระบวนการยุติธรรมสามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ด้วยความเป็นกลาง ไม่ถูกแทรกแซง ไม่อยู่ภายใต้อิทธิพลใด ๆ รวมทั้งปราศจากอคติ พร้อมทั้งดำเนินการต่าง ๆ ตามกระบวนการที่กฎหมายบัญญัติ เช่น กระบวนการยุติธรรมต้องมีความโปร่งใสและไม่ล่าช้า ศาลและผู้พิพากษาและตุลาการจะต้องพิจารณาพิพากษาหรือวินิจฉัยอรรถคดีตามที่กฎหมายบัญญัติด้วยความเป็นกลาง เป็นต้น

โดยสรุปแล้ว กล่าวได้ว่า หลักนิติธรรมเป็นหลักการแห่งกฎหมายที่ส่งเสริมให้สังคมเกิดความสงบสันติสุข ประชาชนได้รับการเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์บนพื้นฐานของความเสมอภาคภายใต้กฎหมาย เพื่อให้สังคมบังเกิดความเป็นธรรม หลักนิติธรรมจึงแตกต่างจากหลักการใช้อำนาจ (rule of force) ซึ่งผู้ปกครองตัดสินใจกระทำการต่าง ๆ ตามอำนาจและอำเภอใจ ทำให้สังคมขาดความมั่นคงแน่นอน ประชาชนใช้ชีวิตด้วยความหวาดกลัว และนำไปสู่ความวุ่นวายของสังคมในท้ายที่สุด

4. ความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมาย การปกครองระบอบประชาธิปไตย และการคุ้มครองสิทธิ
และเสรีภาพของประชาชน

ประชาชนทุกคนเป็นผู้มีสิทธิและเสรีภาพโดยกำเนิด รัฐจึงมีหน้าที่ต้องรับรองและคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพให้ประชาชนทุกคนอย่างเสมอภาค เพื่อป้องกันมิให้ผู้ใดถูกล่วงละเมิดสิทธิและเสรีภาพดังกล่าวได้ นอกจากนี้การใช้อำนาจรัฐที่ไม่ชอบธรรมและไม่สอดคล้องกับบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ตลอดจนหลักนิติธรรม ก็จะต้องถูกป้องกันหรือแก้ไขมิให้เกิดขึ้น ด้วยเหตุนี้ กฎหมายซึ่งเป็นกฎเกณฑ์การใช้อำนาจและหลักเกณฑ์ในการปฏิบัติต่อกันของสมาชิกในสังคม จึงเป็นองค์ประกอบที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะจะช่วยป้องกันมิให้ผู้มีอำนาจสามารถใช้อำนาจตามอำเภอใจ หรือกระทำการใดในลักษณะเลือกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรม อย่างไรก็ตาม ผู้มีอำนาจและสมาชิกของสังคมต้องพึงตระหนักเสมอว่า กฎหมายมิใช่เป้าหมายสูงสุดของสังคม หากแต่กฎหมายเป็นเพียงเครื่องมือที่สำคัญของสังคมเท่านั้น เนื่องจากกฎหมายที่มีความชอบธรรมสอดคล้องกับหลักนิติธรรมจะนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดที่แท้จริงของสังคม อันได้แก่ ความยุติธรรมและความสงบเรียบร้อยของสังคม

ในการนี้ การปกครองที่จะส่งเสริมและสนับสนุนให้การคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนเกิดขึ้นได้อย่างแท้จริง ได้แก่ การปกครองระบอบประชาธิปไตย เนื่องจากเป็นการปกครองระบอบเดียวที่เกิดขึ้นจากหลักการสำคัญ คือ อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชน องค์กรที่ใช้อำนาจอธิปไตยจึงเป็นเพียงผู้ใช้อำนาจของปวงชน นอกจากนี้ การดำเนินการต่าง ๆ ในการใช้อำนาจอธิปไตยต้องเป็นไปตามหลักการแบ่งแยกอำนาจและสอดคล้องกับรัฐธรรมนูญซึ่งเป็นกฎหมายสูงสุด รวมทั้งบทบัญญัติแห่งกฎหมาย และสอดคล้องกับหลักนิติธรรม กล่าวได้ว่า การปกครองระบอบประชาธิปไตยเป็นการปกครองที่ให้ความสำคัญกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ส่งเสริมสิทธิและเสรีภาพของประชาชน และก่อให้เกิดความสงบสันติสุขในสังคมได้อย่างแท้จริง

5. ประโยชน์และอุปสรรคที่เกี่ยวข้องกับการนำปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) มาใช้ในกระบวนการยุติธรรม

ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) เป็นนวัตกรรมทางเทคโนโลยีที่มีศักยภาพในหลายด้าน รวมทั้งด้านกระบวนการยุติธรรม โดยศาลและองค์กรในกระบวนการยุติธรรมอาจพิจารณานำปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาปรับใช้เพื่อสนับสนุนงานด้านต่าง ๆ เพื่ออำนวยความสะดวกให้แก่ประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านการระงับข้อพิพาททางเลือก เช่น การไกล่เกลี่ย หรือการอนุญาโตตุลาการ เป็นต้น เนื่องจากปัญญาประดิษฐ์ (AI) สามารถประมวลผลข้อมูลจำนวนมากและนำมาวิเคราะห์ สังเคราะห์ผลลัพธ์ การดำเนินงานของปัญญาประดิษฐ์ (AI) จึงอาจนำไปสู่ข้อเสนอแนวทาง (solution) ในการระงับข้อพิพาทที่มีประสิทธิภาพและมีความเป็นกลาง ซึ่งช่วยลดระยะเวลาและค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานทางกระบวนการยุติธรรม นอกจากนี้ การทำงานปัญญาประดิษฐ์ (AI) ยังเป็นไปตามฐานข้อมูลที่ได้รับ เพื่อนำไปวิเคราะห์สังเคราะห์ข้อเสนอแนวทางด้วยความเป็นกลาง ปราศจากอคติและการแทรกแซง จึงช่วยสนับสนุนให้กระบวนการยุติธรรมมีความโปร่งใสและความเป็นธรรมมากยิ่งขึ้น

อย่างไรก็ตาม การนำปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาปรับใช้ในกระบวนการยุติธรรมยังคงเผชิญข้อท้าทายที่สำคัญ กล่าวคือ การขาดกฎหมายที่รองรับอย่างเหมาะสมเพื่อสนับสนุนให้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) สามารถดำเนินงานได้ตามศักยภาพที่แท้จริง ซึ่งในปัจจุบันหลายประเทศยังคงขาดกรอบนโยบายทางนิติบัญญัติที่จะนำไปสู่การตรากฎหมายที่เกี่ยวข้องได้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมทั้งการนำปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้ในกระบวนการทางกฎหมายอาจถูกตั้งข้อคำถามเกี่ยวกับจริยธรรมและความน่าเชื่อถือ ดังนั้น ประเทศต่าง ๆ จึงควรทำการศึกษาถึงแนวทางในการนำปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้ในกระบวนการยุติธรรม รวมทั้งพิจารณาการตรากฎหมายที่จะรองรับให้สามารถนำปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้งานได้อย่างเหมาะสมและเกิดประสิทธิผลต่อไป

6. พิธีปิดการประชุมกฎหมายโลก ปี 2025

พิธีปิดการประชุมกฎหมายโลก ปี 2025 จัดขึ้นเมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม 2568 ณ มหาวิทยาลัย Autonomous University of Santo Domingo (UASD) กรุงซานโตโดมิงโก สาธารณรัฐโดมินิกัน โดยในพิธีดังกล่าว การประชุมฯ ได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากสมเด็จพระราชาธิบดี Felipe ที่ 6 แห่งราชอาณาจักรสเปน เสด็จฯ เข้าร่วมในพิธีปิดและมีพระราชดำรัสปิดการประชุม รวมทั้งได้รับเกียรติจากบุคคลสำคัญในสายงานกฎหมายและการปกครองกล่าวสุนทรพจน์ปิดการประชุมด้วย โดยสรุปสาระสำคัญได้ ดังนี้

สมเด็จพระราชาธิบดี Felipe ที่ 6 แห่งราชอาณาจักรสเปน มีพระราชดำรัสว่า พระองค์ทรงยืนยันความสำคัญของการธำรงไว้ซึ่งการปกครองระบอบประชาธิปไตย พร้อมทั้งทรงเน้นย้ำว่าระบอบการเมืองที่มั่นคงแข็งแกร่งนั้น ต้องตั้งมั่นบนพื้นฐานของความเสมอภาคภายใต้กฎหมาย รวมถึงการพิทักษ์สิทธิของประชาชน นอกจากนี้ ยังทรงให้ความสำคัญกับหลักนิติธรรม ในฐานะที่เป็นองค์ประกอบสำคัญทั้งในทางกฎหมายและการปกครอง โดยหลักนิติธรรมจะช่วยส่งเสริมให้การปกครองของรัฐมีความยั่งยืน เป็นการปกครองที่มิได้มาด้วยอำนาจหรือการใช้กำลัง

ประธานาธิบดี Luis Abinader แห่งสาธารณรัฐโดมินิกัน เน้นย้ำถึงความสำคัญของการปรับปรุงระบบและกระบวนการยุติธรรมให้ทันสมัย รวมทั้งการปฏิบัติตามหลักนิติธรรมซึ่งเป็นรากฐานแห่งความวัฒนาสถาพรของชาติ นอกจากนี้ รัฐจะต้องตระหนักหน้าที่การคุ้มครองศักดิ์ศรีและสิทธิมนุษยชนของพลเมือง รวมทั้งการส่งเสริมความเท่าเทียมทางเพศ ตลอดจนทุ่มเททรัพยากรและความตั้งใจในการแก้ไขปัญหาทุจริตและประพฤติมิชอบ เพราะการทุจริตและประพฤติมิชอบเป็นองค์ประกอบที่ฉุดรั้งการพัฒนาประเทศมิให้ก้าวหน้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นาย Javier Cremades ประธานสมาคมนักนิติศาสตร์โลก (the President of the World Jurist Association) ได้เน้นย้ำถึงความสำคัญของการดำเนินงานโดยองค์กรความร่วมมือที่มิใช่รัฐบาล (non-governmental organization) ซึ่งเป็นองค์กรภาคประชาสังคม ในการสนับสนุนภาครัฐเกี่ยวกับงานด้านกฎหมาย หลักนิติธรรม และสิทธิมนุษยชน ตลอดจนการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ และแนวปฏิบัติที่ดีของผู้ปฏิบัติงานด้านรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และการคุ้มครองสิทธิมนุษยชน ผ่านการสนับสนุนการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ในประเด็นทางรัฐธรรมนูญ กฎหมาย สิทธิมนุษยชน และประชาธิปไตย รวมทั้งการนำหลักนิติธรรมไปปรับใช้ในด้านต่าง ๆ อาทิ การคุ้มครองสิทธิมนุษยชน การเข้าถึงกระบวนการยุติธรรม การส่งเสริมความเป็นอิสระของตุลาการ เป็นต้น

นาย Anthony Kennedy อดีตผู้พิพากษาศาลสูงสุดแห่งสหรัฐอเมริกา ได้กล่าวถึงความสำคัญของกระบวนการยุติธรรมที่จะช่วยจรรโลงสังคมและส่งเสริมระบอบประชาธิปไตย โดยผู้ที่ปฏิบัติงานในกระบวนการยุติธรรมต้องมีความซื่อสัตย์และเที่ยงธรรม เพื่อสร้างแรงบันดาลใจให้กับนักกฎหมายรุ่นหลังในการธำรงความยุติธรรมให้บังเกิดขึ้นแก่สังคม ในโอกาสนี้ นาย Anthony Kennedy ได้รับเหรียญเกียรติยศจากสมาคมนักนิติศาสตร์โลก เพื่อเชิดชูผลงานที่โดดเ??